vrijdag 9 februari 2018


6-daagse excursie naar Serra de Estrela: 14 – 21 mei 2018


Wetenschappelijke studiereis postfire vegetation in de Serra da Estrela (Portugal), georganiseerd door Dr. Jan Jansen, eigenaar Pan & Demeter en gastmedewerker Radboud Universiteit.

Naast de gewoonlijke voorjaarsvegetatie zal extra aandacht worden besteed aan de zgn. postfire vegetatie in de gebieden die door de enorme bosbranden van eind oktober 2017 zijn getroffen.

Branden op 03-11-2017
Hispidella hispanica, in bloei na brand in 1995

De Serra da Estrela in Portugal is een gebied met grote biodiversiteit waar tientallen vegetatieklassen zijn vertegenwoordigd. Veel soorten die in Nederland zeer zeldzaam zijn kunnen in de Serra da Estrela nog gemakkelijk waargenomen worden. Toch staat ook de biodiversiteit van dit gebied onder druk, met name vanwege de ontvolking en de bosbranden. De negen gemeenten in de regio werken samen aan het concept Aspiring UNESCO Geopark met als doel om de teloorgang van het gebied te stoppen. Jan Jansen zit in de wetenschappelijke begeleidingscommissie van het Aspiring Geopark Estrela. Vanaf 21-02-2018 is de officiële lijst van kandidaten voor het Unesco Global Geopark Network gepubliceerd,inclusief de Portugese aanvraag, Estrela. Een moment van grote trots voor de Serra da Estrela regio. In Nederland zijn een handvol regio' s bezig om een goede applicatie in elkaar te draaien, maar zover zijn ze nog niet. Ondertussen hebben wij in Portugal met de Estrela al wel die flinke stap gezet 
In Nederland is dit concept hyper actueel en wordt het op verschillende plekken ontwikkeld, bijv. Aspiring Geopark HollandDelta, HeuvelrugBrabantse Wal UNESCO Geopark Schelde Delta, Oer-IJ, PeelhorstGooi en Vecht

Jan Jansen komt al vele jaren in het gebied. Hij heeft in 2002 een uitgebreide gids over dit gebied samengesteld en is in 2011 gepromoveerd op Managing Natura 2000 in a changing world: The case of the Serra da Estrela (Portugal). Dit proefschrift bestaat voor de helft uit voornamelijk plantensociologisch onderzoek om lacunes in de kennis van habitattypen op te vullen en voor de andere helft uit (nieuwe) wegen om de achteruitgang van de biodiversiteit te stoppen. In 2017 organiseerde hij een excursie van 8 – 15 juni. Zie de website van Stratiotes van de Plantensociologische Kring Nederland.

Dit jaar wordt de excursie gehouden van 14 – 21 mei dus bijna 4 weken eerder. De nadruk zal liggen op voorjaarsaspecten (bolgewasjes) en postfire vegetatie. We bezoeken voor een deel dezelfde plekken als in 2017 (zie website Stratiotes) maar ook nieuwe gebieden waar o.a. de brand heeft toegeslagen. We bezoeken minimaal 1 boerderij en spreken meerdere eigenaren om te zien hoe of zij omgaan met de biodiversiteit en de economische gevolgen van de bosbranden en de ontvolking.

Veel van de biodiversiteit is verbonden met het systeem van de baldios, de infields en de outfields. De baldios in de Serra da Estrela hebben belangrijke half-natuurlijke habitattypen opgeleverd.

Aan dit traditionele landschap van de Serra da Estrela zijn meerdere ecosysteemdiensten verbonden. In dit verband zouden zowel de ‘goede’ als de ‘slechte’ ervaringen met deze traditionele baldios, aanwijzingen kunnen geven voor het beheer en het meervoudig gebruik van Natura 2000 door verschillende partijen en de interactie met publieke en private grondbezitters. In Nederland wordt nu erkend dat het succes van het nieuwe stelsel voor agrarisch natuur- en landschapsbeheer sterk wordt bepaald door de mate van samenwerking en het vertrouwen dat agrariërs en hun partners in elkaar hebben. Het sociaal kapitaal is belangrijk in het nieuwe stelsel agrarisch natuur- en landschapsbeheer. Baldios zijn bij uitstek het sociale kapitaal, maar ze verarmden omdat landbouw de enige bron van inkomsten was.
Aangezien een belangrijk deel, zo niet het grootste deel van de Natura 2000 habitats in de Serra da Estrela is gelegen in de baldios, die beheerd werden door de commoners en voornamelijk gebruikt werden als outfields in de traditionele landbouw, rijst in de eerste plaats de vraag of Natura 2000 in deze baldios niet dienovereenkomstig kan worden beheerd.

Effecten van brand op de vegetatie 

Dat zeer lang geleden brand veel invloed kan hebben weten we dankzij recent onderzoek van Simon Connor, João Araújo, Pim van der Knaap en Jacqueline van Leeuwen. Zij konden aantonen dat er sinds ca. 14.000 BP regelmatig branden optreden met pieken rond 12.000-11.000 en 3500-2500 jaar terug. Ook kon worden aangetoond dat er een relatie bestaat tussen het voorkomen van branden enerzijds en klimaatverandering en menselijke activiteiten anderzijds.

Enkele passages uit Jansen J, Rego F, Gonçalves P & Silveira S 1997 Fire, a landscape shaping element in the Serra da Estrela

De huidige vegetatie van de Serra da Estrela bevat talrijke uiterst zeldzame soorten. Deze zeldzaamheid kan te wijten zijn aan het langdurig ernstige brandregime, hoewel andere catastrofes zoals zomerse droogte of onregelmatige vorst ook een belangrijke rol kunnen spelen, om nog te zwijgen van de lange geschiedenis van relatief hoge begrazingsdruk. Hoe dan ook, het mag duidelijk zijn dat soorten zonder enige kenmerken die hen in staat stellen om zich te verzetten tegen, te ontwijken of te herstellen van brand, nauwelijks een kans hebben om vol te houden onder het heersende vuurregime.
In augustus 1995 trof een grote natuurbrand het gebied rond Alfátima en Santinha in het westelijke deel van de Serra da Estrela. Dit gebied behoort tot de supramediterranean gordel. Toen we het gebied in 1996 bezochten, zagen we de explosieve ontwikkeling van een aantal plantensoorten te midden van de donker gebrande skeletten van Halimium, Erica spp. en Cytisus spp .. In de vroege lenteperiode zagen we een veelkleurig palet van rijkbloeiende exemplaren van Linaria elegans, Ranunculus ollissiponnensis ssp. ollissiponnensis, Ranunculus nigrescens, Raphanus raphinastrum, Arenaria montana ssp. montana, Saxifraga granulata, Hypochaeris glabra, Arnoseris minima, Teesdalia nudicaulis, Luzula lactea, Hispidella hispanica, Armeria spp., Allium sphaerocephalon en nog veel meer. Vuur kan planten stimuleren om bloei te produceren. Maar dit effect kan alleen een indirecte actie van vuur zijn. Een verandering in de dagtemperatuurvariatie na brand kan als een stimulus werken, of een toename in temperatuur of licht dat de grond bereikt, kan de primordia opwarmen en zo de bloei bevorderen. Een plotselinge toename van het nutriëntenniveau kan ook een rol spelen, maar over het algemeen wordt verwacht dat het temporeel bemestende effect snel zal wegvloeien als gevolg van hevige buien, vooral op hellingen.
Aspect van Luzula lactea eerste seizoen na brand (1995)
Naast de bovengenoemde kruidachtigen stonden de hellingen lokaal vol met grassen zoals Agrostis truncatula ssp. truncatula, Agrostis castellana, Deschampsia flexuosa ssp. iberica, Molineriella laevis, Micropyrum tenellum, Festuca durandii, Festuca ovina s.l., Avenula marginata, enz. Op meer vochtige plaatsen groeiden soorten als Pseudarrhenatherum longifolium, Holcus mollis, Cirsium palustre en dichte haarden van Pteridium aquilinum.. Op de grond konden we nauwelijks mossen of korstmossen vinden en de meeste rotsen waren lichtgekleurd, omdat hun gebruikelijke tapijt van epilithische korstmossen was verbrand en weggespoeld door de regen. Tegen het einde van juli, wat ongeveer het begin van het droge seizoen is, hadden de meeste van bovengenoemde soorten hun levenscyclus beëindigd.
In oktober 2017 is hetzelfde gebied opnieuw getroffen door een zware brand. In de tussenliggende periode waren er pijnbomen aangeplant op een deel van de hellingen die feitelijk een prioritaire Natura 2000 habitat vormden. Tijdens de huidige excursie van 2018 hopen we soortgelijke waarnemingen te doen.
Paragraaf 2.6 FIRE  uit Jansen J 2002 Geobotanical guide of the Serra da Estrela

Datum: 14 -21 mei 2018

Aantal deelnemers: maximaal 9 personen

Locatie: We verblijven op het idyllisch gelegen landgoed Domínio Vale do Mondego , Quinta da Portela, 6300-095 Faia, Guarda, Portugal | 00351 968 225 489. Website http://www.dominiovaledomondego.com/

Kosten:
Kosten op basis van op basis van een gedeelde 2-persoonskamer, volpension (7 nachten, 7 ontbijten, 6 lunches, 7 diners) en excursies: ca. 600 euro. De prijs geldt ook voor alleengebruik in een goed ingerichte ruime tent, met vaste vloer, en opgemaakt bed. 1-persoons toeslag voor een kamer is € 100
Deelnemers zorgen zelf voor transport (eigen auto, huurauto, vlucht).

Programma 14 – 21 mei:
Elke dag zullen we na een goed ontbijt een groot aantal biotopen bezoeken. We zullen soorten en gemeenschappen tegenkomen die we kennen uit Nederland, maar ook een groot aantal die in Nederland niet voorkomen of in ons land slechts fragmentair ontwikkeld zijn. Het landschap is hier en daar nog redelijk in tact met als gevolg dat je de gemeenschappen soms als een functioneel mozaiëk bij elkaar ziet liggen. Het spreekt vanzelf dat we alleen die gemeenschappen in “vol ornaat” zullen zien die in deze periode optimaal ontwikkeld zijn. Dat neemt niet weg dat ook allerlei aspecten van de andere aanwezige gemeenschappen zullen worden waargenomen.
Maandagavond 14 mei aankomst deelnemers op het landgoed Domínio Vale do Mondego, waar alle deelnemers elkaar ontmoeten en over & weer kennismaken bij een glas wijn, water, fruitsap, koffie of thee. Korte presentatie van het programma.
Ontbijt en diner binnen in het hoofdgebouw of op het terras onder de vijgenboom. Lunches op het landgoed (quinta of terras) of in het veld.
15 mei – Kennismaking met het landgoed en omgeving in de Mondego-vallei.
In de periode 16-21 mei zullen we nog 1 excursiedag in de Mondego-vallei hebben, 2 dagen in de middelste zone en 2 dagen in de hoogste zone. Afhankelijk van de weersomstandigheden kan het programma omgegooid worden.
16 mei - Middelste vegetatiegordel van ca. 800-1000 tot ca. 1700-1800 m
17 mei - Bovenste vegetatiegordel van ca. 1600 m tot 1993 m
18 mei - Middelste vegetatiegordel van ca. 800-1000 tot ca. 1700-1800 m
19 mei - Bovenste vegetatiegordel van ca. 1600 m tot 1993 m
20 mei - Onderste vegetatiegordel van voet gebergte tot ca. 800-900 m
Maandag 21 mei vertrek na ontbijt.
Het is mogelijk één of meerdere dagen eerder te arriveren of langer te blijven.

Nuttige links:
Dominio Vale do Mondego: http://www.dominiovaledomondego.com/
Blogspot Pan en Demeter met impressies van eerder gehouden excursies (destijds in vorm van convivia): http://panendemeter.blogspot.nl/
Jansen J 2011 Managing Natura 2000 in a changing world: The case of the Serra da Estrela. PhD Thesis Radboud University Nijmegen. 281 pp PDF (57mb). http://repository.ubn.ru.nl/bitstream/handle/2066/90921/90921.pdf
Jansen J, Rego F, Gonçalves P & Silveira S 1997 Fire, a landscape shaping element in the Serra da Estrela, Portugal. NNABerichte10(5): 150-162. Schneverdingen: Alfred Toepfer Akademie für Naturschutz.
"In the past, heathlands in the northwest European continent were frequently burnt. Fire activity diminished due to better surveillance (also hunting surveillance) and more careful management (a.o. sparing herpetofauna and insect life). Recently, there seems to be a renewed interest in burning as a tool for ecosystem management in the northern countries (see elsewhere in this special issue). In the Mediterranean region, fire played and still plays a major role in shaping the landscape (Naveh 1990, Pons & Quézel 1985, Wilson 1978). Perhaps our field observations on fire-related vegetation dynamics in the Serra da Estrela may contribute to a better understanding of this hot item. Note that in the northern countries too, global climatic change may cause a shift towards a drier season, which is critical for uncontrolled wildfires".
https://www.nna.niedersachsen.de/berichte/nna-berichte-137026.html
[zie B97-5 Feuereinsatz im Naturschutz - Download (14,03 MB)]
Diemont WH, Jansen J & Beije HM 1997 Fire a tool for management of heathlands in the Netherlands. NNA-Berichte 10(5): 130-134. Schneverdingen: Alfred Toepfer Akademie für Naturschutz.[zie B97-5 Feuereinsatz im Naturschutz - Download (14,03 MB)]
Jansen J 2005 De Serra da Estrela als referentiegebied voor herstel van heidelandschappen in de Lage Landen (with English summary). De Levende Natuur 106 (5): 186-189.
Jansen J 2002 Geobotanical guide of the Serra da Estrela. Lisbon: Institute for Nature Conservation, Ministry of Cities, Territorial Planning and Environment, 276 pp. (uitverkocht, wellicht nog tweede hands verkrijgbaar)
Facebook Estrela groep (beheerder Jan Jansen):
https://www.facebook.com/groups/172345452856629/
Interview Blik op Portugal in aangepaste vorm via Portal Portugal, online op 04-02-2016 http://www.portugalportal.nl/soms-don-quichot/



Broadcast RTP1: Pan & Demeter on wildfires, agriculture, biodiversity and UNESCO

Jan Jansen of Pan & Demeter was interviewed on the Portuguese national TV, RTP1, about the forest fires and what we can do about it in the context of UNESCO Aspiring Geopark Estrela. You can now watch the February 1 broadcast on prime time (21.00 h).http://www.rtp.pt/play/p4231/e328964/linha-da-frente










woensdag 25 oktober 2017


REDE NATURA 2000 - ESPÉCIES E HABITATS AFECTADOS PELA CONSTRUÇÃO DA BARRAGEM DAS CORTES.
INVENTÁRIO E AVALIAÇÃO DAS ÁREAS A e B: ALBUFEIRA, CORPO DA BARRAGEM E CONDUTAS.


Autor: Jan Jansen, Pan & Demeter Ecological Consultancy,  Maio 2017.

dinsdag 8 augustus 2017

Pan & Demeter Ecological Consultancy attended the 14th European Geoparks Conference, on São Miguel Island, Azores Archipelago, from 7th – 9th, September 2017.
As a member of the Scientific Committee of the Aspiring Geopark Estrela he did an oral presentation entitled: Aspiring Geopark Estrela: Diamonds are forever?

Abstract


In this presentation Aspiring Geopark Estrela is viewed as a rough diamond which can be cut into many facets.

It is argued why Earth Sciences are not enough to understand the complex ecosystem of Serra da Estrela. In order to grasp all facets of this shiny diamond we also need Human Sciences to manage the area in a sustainable way and to let this unique mountain massif shine at his best.

Without knowledge and willingness it will not be possible to combine both the need for a socio-economic viable community in the Serra da Estrela and the sustainable management of its goods and services with the demand in urban areas for energy, drinking water, leisure, nature, culture and high quality food products. Aspiring Geopark Estrela creates a new momentum both for multidisciplinary research and cooperation of all 9 municipalities in managing the region.

On a historical basis major examples are shown of how facets of the rough Estrela diamond were cut by both its non-living and its living nature, the interaction of both and thus in short by its ecology. Additionally, the role of man in using the genius loci is highlighted and how his technology brought about socio-economic developments in the region, which may explain the present state of the art.

The importance of the phenomenological approach is underlined: understanding the different ways in which people look at nature. The goal is to get anyone around the table who is interested in the area so that good communication is initiated creating opportunities to achieve synergistic collaboration. In other words that all the different viewpoints from artist to scientist, from farmer to townsman, from child to adult, from resident to tourist, civil servant to entrepreneur and so on will fall in the right place. In addition we all have also a view where we personally stand for, being  a more emotional, spiritual view. This view may be called our interior side of sustainability. It all starts with our experience of beauty which connects us with the cosmos including Aspiring Geopark Estrela as a unique part of the world.
The integration of various disciplinary approaches in the field of Earth Sciences and Human Sciences was already targeted in the 19th century by the Sociedade de Geografia de Lisboa, who organised the scientific expedition to Serra da Estrela in 1881 including numerous academic disciplines.


To remain in the sphere of geosciences and using a metaphor as expression of the phenomenological approach as to optimise the communication between all players in the region, the ultimate goal of this contribution is polishing the existing qualities and supplying suggestions of cutting new facets of Estrela diamond.

https://egnazores2017.com/

Interview on Portuguese TV
http://sicnoticias.sapo.pt/pais/2017-09-11-Serra-da-Estrela-candidata-a-Geoparque-da-UNESCO





dinsdag 1 augustus 2017

Eco-greening of the Mondego valley (Serra da Estrela, Portugal)
Aim of the project: (1) assessment of the role of traditional grazed olive groves for nature conservation and the smart and inclusive sustainable development in the European Union. (2) establishment of an organic group certification system for traditional olive systems in the upper Mondego valley in Portugal. (3) realisation of green farm payments for traditional farming in the Mondego valley. (4) organisation of an international workshop in Guarda (Domínio Vale do Mondego) on realising green payments in the EU.

https://www.pifworld.com/nl/nonprofits/ZPK3x3-gjXo/eco-greening-of-the-mondego-vall/about

Unfortunately this project was not awarded by the Van Tienhoven Foundation.

donderdag 29 juni 2017

O galardão denominado "Cristal de Gelo"

On June 10, 2017, during a special dinner in Manteigas attended by some hundred enthousiastic participants, I received a prize from the Friends of Serra da Estrela (the second oldest environmental NGO of Portugal) for all the work I did for the region. I am much thankful and proud.
The prize is a handmade cristal in the shape of a mountain.

" Conhecemos o trabalho e a dedicacão do Dr. Jan no estudo da botânica na Serra da Estrela, cujo trabalho expresso na publicação, em português e inglês, do Guia Geobotânico da Serra da Estrela com a sua calma e olhar felino, a classificação da Rede Natura 2000, de uma vasta área da Serra

Para além de todos os estudo que fez e continua a fazer na Serra da Estrela, são testemunho da paixão que nutre por ela, da pureza das suas águas, fazendo do Dr. jan Jansen o embaixador mais credivel e o melhor promotor da Serra da estrela.
A Associação Cultural Amigos da Serra da Estrela sente-se muito honrada por os poder homenagear com a galardão Cristal de gelo".






Muito obrigado!

Presentation in Manteigas 06-05-2017 Aspiring Geopark Serra da Estrela viewed as a rough diamond which can be cut into many facets


program:   http://www.geoparkestrela.pt/3mg/index.php/program